W odróżnieniu od państw zachodnich, gdzie rozwój badań poligraficznych był ściśle powiązany z zapleczem akademickim i eksperymentalnym, w Polsce do końca lat sześćdziesiątych brakowało zarówno badań empirycznych, jak i pogłębionych opracowań przeglądowych, które systematycznie analizowałyby metody i skuteczność tej techniki. W efekcie adaptacja poligrafu do realiów krajowych miała charakter wtórny i była inicjowana przede wszystkim przez potrzeby praktyczne aparatu państwowego.
Pierwsze realne zastosowania poligrafu pojawiły się w strukturach wojskowych i cywilnych służb bezpieczeństwa. Pod koniec lat sześćdziesiątych Wojskowa Służba Wewnętrzna pozyskała aparat produkcji amerykańskiej, co zapoczątkowało wykorzystywanie tej technologii w ramach postępowań prowadzonych przez piony operacyjne i śledcze. Wkrótce podobne rozwiązania wdrożono także w strukturach cywilnych, gdzie również dostrzeżono potencjał narzędzia w kontekście kontroli wiarygodności oraz weryfikacji informacji istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa. Nie była to jednak implementacja wynikająca z dojrzałej refleksji metodologicznej, lecz raczej praktyczna adaptacja znanego już rozwiązania technicznego.
Szczególną rolę w początkowym okresie odegrały jednostki i osoby, które samodzielnie zdobywały wiedzę na temat funkcjonowania poligrafu, opierając się głównie na literaturze zagranicznej. W praktyce oznaczało to, że rozwój kompetencji miał charakter indywidualny, a nie systemowy. Pierwsi operatorzy nie tylko wykonywali badania, lecz również szkolili kolejnych funkcjonariuszy i tworzyli zalążki krajowej praktyki badawczej. Ten model rozwoju – oparty bardziej na doświadczeniu niż na formalnej instytucjonalizacji – był typowy dla wielu obszarów funkcjonowania służb PRL, w których wiedza operacyjna często wyprzedzała jej naukowe opracowanie.
Zastosowanie poligrafu w tym okresie koncentrowało się przede wszystkim na sprawach o charakterze wewnętrznym i karnym. W ramach struktur wojskowych wykorzystywano go w postępowaniach dotyczących m.in. kradzieży broni czy innych naruszeń dyscypliny, które z punktu widzenia bezpieczeństwa miały znaczenie szczególne. Badania te miały charakter pomocniczy, choć w niektórych przypadkach ich wyniki trafiały do materiału dowodowego. Przykłady wykorzystania opinii poligraficznych w postępowaniach sądowych pokazują, że narzędzie to mogło być traktowane jako element procesu dowodowego, choć jego rola nie była jednoznacznie uregulowana ani ujednolicona.
Równolegle poligraf znajdował zastosowanie w działaniach operacyjnych służb specjalnych. Jednym z mniej oczywistych, lecz istotnych obszarów jego wykorzystania było przygotowanie agentów do działań poza granicami kraju. W takim kontekście badanie nie służyło jedynie wykrywaniu nieprawdy, lecz stanowiło element treningu i kontroli reakcji psychofizjologicznych. To przesunięcie akcentu – od diagnostyki ku przygotowaniu operacyjnemu – pokazuje, że poligraf w realiach PRL funkcjonował jako narzędzie wielofunkcyjne, którego zastosowania wykraczały poza klasyczne rozumienie detekcji kłamstwa.
Z biegiem czasu doświadczenia zdobywane w strukturach wojskowych zaczęły być wykorzystywane również w postępowaniach prowadzonych przez prokuratury powszechne. W latach siedemdziesiątych liczba spraw, w których wykonywano badania poligraficzne, była już znacząca, co świadczy o rosnącym znaczeniu tej metody w praktyce śledczej. Wśród nich znalazły się również sprawy o dużym ciężarze gatunkowym, w tym dotyczące poważnych przestępstw kryminalnych. W ten sposób poligraf stopniowo wychodził poza wąskie ramy zastosowań wewnętrznych, choć nadal pozostawał narzędziem stosowanym głównie przez specjalistów wywodzących się ze służb.
Jednocześnie poziom stosowanych metod odzwierciedlał etap rozwoju tej dziedziny. W badaniach wykorzystywano techniki odpowiadające standardom wcześniejszego okresu, które choć uznane i stosowane na świecie, nie reprezentowały już najnowszych rozwiązań metodologicznych. Dotyczyło to zarówno sposobu formułowania testów, jak i oceny zapisów reakcji fizjologicznych. W praktyce oznaczało to, że mimo dostępu do zaawansowanej jak na tamte czasy aparatury, sposób jej wykorzystania nie zawsze odpowiadał najbardziej aktualnym trendom rozwojowym tej dziedziny.
Istotnym elementem tej historii jest również sama aparatura. Wykorzystywane urządzenia należały do analogowej generacji poligrafów, rejestrujących jednocześnie kilka parametrów fizjologicznych, takich jak oddech, aktywność układu krążenia czy reakcje skórno-galwaniczne. Ich konstrukcja pozwalała zarówno na pracę stacjonarną, jak i transport w warunkach operacyjnych, co zwiększało ich użyteczność w praktyce służb. Jednocześnie były to urządzenia wymagające dużej wprawy interpretacyjnej, ponieważ ocena zapisów miała w dużej mierze charakter jakościowy i zależała od doświadczenia badającego.
Na tle tego obrazu szczególnie wyraźnie widać napięcie między praktyką a nauką. Z jednej strony badania poligraficzne były realnie stosowane i rozwijane w strukturach państwowych, z drugiej – brakowało szerokiej, systematycznej refleksji naukowej, która pozwalałaby na ich standaryzację i krytyczną ocenę. Taki stan rzeczy niósł ze sobą ryzyko nadmiernego uzależnienia jakości badań od kompetencji jednostek oraz ograniczał możliwość budowania jednolitych standardów postępowania.
Dodatkowo, w późniejszym okresie funkcjonowania PRL oraz tuż po jego zakończeniu, widoczne było zjawisko przechodzenia doświadczenia poligraficznego z obszaru służb do praktyki cywilnej. Osoby, które zetknęły się z tą metodą w strukturach państwowych, zaczęły wykorzystywać ją poza nimi, często w oparciu o wiedzę zdobytą w sposób nieformalny. Brak jednoznacznych regulacji oraz ograniczony dostęp do systemowego kształcenia powodowały, że poziom kompetencji w tym obszarze był zróżnicowany, a status eksperta nie zawsze wynikał z formalnych kwalifikacji.
Historia badań poligraficznych w polskich służbach okresu PRL ukazuje więc proces, który miał charakter równocześnie pionierski i nie w pełni ustrukturyzowany. Z jednej strony to właśnie w tych strukturach powstały pierwsze praktyczne zastosowania tej metody w Polsce, z drugiej – rozwój ten przebiegał w warunkach ograniczonego zaplecza naukowego i niepełnej standaryzacji. W rezultacie poligraf stał się narzędziem realnie użytecznym, lecz funkcjonującym w ramach systemu, w którym praktyka wyraźnie wyprzedzała refleksję teoretyczną.
